گیاهان دارویی شامل قسمت هایی از گیاه دارویی می باشند که بعد از چیدن ، خشک شده و در بسته بندی مناسب قرار می گیرند. در بعضی موارد از کل گیاه که شامل ساقه ، برگ، گل ، میوه و دانه است استفاده می شود. این فراورده های تحت نام Medicinal plants  ، herbs Medicinal، و یا Herbal medicine  در دنیا مشهورند.

داروهای گیاهی شامل داروهای فرموله شده مانند قرص، کپسول، شربت، قطره و ... از کل گیاه یا قسمت های آنهاست. برای این منظور از گیاه با محلول های هیروالکلی (آب و الکل) عصاره گیری به عمل می آید. عصاره بدست آمده با تنظیم غلظت و مواد موثره می تواند تبدیل به شربت یا قطره گردد و یا به حالت غلیظ و خشک شده به صورت اشکال جامد مانند قرص و کپسول تبدیل شوند. این گونه داروها که به نام داروهای دوزاژفرم معروف هستند حاوی مقادیر معینی از ماده موثر بوده و برحسب یکی از مواد مهم، استاندارد می شوند و شامل ضوابط و مقررات داروها می باشند. فروش اکثر این داروها به علت بی خطری یا کم خطری بدون نسخه مجاز می باشد و به آنها داروهای OTC می گویند.

تفاوت داروهای گیاهی و شیمیایی

برای پی بردن به تفاوت این دو دسته دارو باید ساختار ترکیبات آنها مقایسه شود. داروهای شیمیایی که به نام داروهای مصنوعی یا سنتزی نیز اطلاق می شوند دارای تعداد معدودی ماده هستند. در بسیاری از داروهای شیمیایی، تنها یک ماده موثر وجود دارد و برای ساخت قرص، قطره، کپسول، شربت و دیگر اشکال انها، از چند ماده شیمیایی دیگر کمک گرفته می شود.  این مواد نقش پرکننده، چسباننده، رقیق کننده، بازکننده و روکش دهنده را بر عهده دارند. بسیاری از عوارض جانبی داروها مربوط به همین مواد کمکی است. این داروها دارای اثر قوی و سریع هستند  و در عین حال دارای عارضه جانبی بیشتری هم می باشند. اصولاً هر چه دارو دارای اثرات قوی و سریع تر باشد به همان اندازه عارضه جانبی بیشتری را داراست. عوارض جانبی داروهای شیمیایی در حقیقت نوعی اثر دارویی است که چون برخلاف میل انسانهاست، به نام عارضه جانبی نامیده می شود. بزرگترین مزیت داروهای شیمیایی تاثیر قوی و سریع آنهاست. در عوض بزرگترین عیب آنها نیز همان عوارض جانبی آنهاست که در بعضی موارد می توانند خطرات جدی و غیر قابل برگشتی را ایجاد نمایند.

داروهای گیاهی بر عکس داروهای شیمیایی حاوی تعداد بسیار زیادی ماده می باشند. از سویی چون در عصاره ی گیاهان گاهی تا بیش از  هزار ماده وجود دارد، این مواد با درصدهای متفاوت در عصاره وجود دارند که بعضی مواد اصلی و برخی مواد فرعی می باشند. بسیاری از مواد فرعی در جلوگیری از عوارض جانبی مواد اصلی موثرند. همچنین بسیاری از این مواد آثار محافظت کبد، قلب، خنثی کردن راتدیکال های آزاد، ضد اکسیدان، خنثی کننده ی سموم در بدن و یا اثرات سینرژیستی و آنتاگونیستی مواد اصلی را دارا هستند، لذا با توجه به تعدد مواد و اثرات و مکانیسم های مختلف، داروهای گیاهی اصولاً درای سرعت بطئی ، عوارض کم و اثرات پایدار هستند. باید خاطر نشان ساخت که تنها عیب اشکال مایع داروهای گیاهی (قطره ها) مزه آنهاست. قطره و شربت های شیمیایی با افزودن مواد شیمیایی خوش مزه، دارای مزه مطلوبی می گردند. در حالیکه به قطره های گیاهی هیچ گونه ماده ای به عنوان خوشمزه کننده افزوده نمی شود، چرا که ممکن است در پایداری و اثرات آنها تداخل نمایند.

تفاوت گیاه تازه و خشک

مواد تشکیل دهنده تمام گیاهان شامل آب، مواد آلی و مواد معدنی است. در این میان آب درصد اصلی تشکیل دهنده گیاهان بوده و گاهی بیش از 90 درصد وزن آنها را تشکیل می دهد. پس از آب دومین دسته مواد از نظر درصد موجود در گیاهان، مواد آلی یا همان مواد موثره بوده که گاهی این مواد تا بیش از 40 درصد وزن گیاه را تشکیل می دهد. سومین دسته از مواد تشکیل دهنده تمام گیاهان مواد معدنی هستند که کمترین درصد را تشکیل می دهند. بعضی از خانواده های گیاهی مانند اسفناج دارای مواد معدنی زیادی است. همچنین گیاهانی که در نواحی شوره زار و کویر رشد می کنند، می توانند حاوی مواد معدنی قابل توجهی باشند.

گیاهان تازه دارای مواد و اثرات بیشتری نسبت به گیاهان خشک شده هستند و برای جلوگیری از کفک زدگی و فساد باید گیاهان را خشک نمود. گیاهان را به دو روش طبیعی و مصنوعی خشک می کنند. در گیاهان خشک مقدار کمی رطوبت وجود دارد (بین 5 تا 10 درصد). در خشک کردن گیاهان فقط اسانس به میزان کمی کاهش پیدا می کند و تغییر دیگری در اکثر گیاهان رخ نمی دهد. بنابراین تفاوت گیاهان خشک و تازه در میزان درصد آب آنهاست. باید توجه داشت که در خشک کردن گیاهان حداکثر آب موجود تبخیر شود ، چون رطوبت بیش از اندازه باعث کفک زدن گیاه ضمن نگه داری و فساد آن می گردد. همچنین پس از خشک کردن گیاهان حتما باید آنها را در بسته بندی مناسب قرار داد تا دور از رطوبت ، هوا و نور قرار گیرند.

مواد موثر ، الیاف و تفاله

گیاهان تازه یا زنده از سه قسمت تشکیل شده اند، آب، مواد آلی و مواد معدنی. آب قسمت اعظم گیاهان را تشکیل می دهد. در صورتیکه گیاهان را درو کنیم ، این مقدار آب می تواند در مدت کوتاهی آنها را فاسد کند. به همین دلیل در صورتیکه گیاهان بعد از چیدن مصرف نشوند باید زود آنها را خشک نمود. با خشک شدن گیاهان فقط قسمت اعظم آب آنها تبخیر می شود و اکثر مواد آلی و مواد معدنی به جای می مانند. مجموعه ی مواد آلی و معدنی که به نام مواد موثر گفته می شود در سلول های گیاهان محفوظ هستند. بنابراین در صورتیکه بخواهیم به این مواد دسترسی پیدا کنیم باید گیاهان را پودر کنیم تا جدار این سلولها شسکته و پاره شود و خروج این مواد توسط حلال های آلی یا آبی امکان پذیر گردد.

پودر گیاهان در دستگاههای عصاره گیر با حلال های آبی یا آلی عصاره گیری شده و مواد موثر توسط حلال خارج می شود و مواد دیگر شامل مواد چوبی، کلانشیم، اسکلرانشیم و فیبرها باقی می مانند که به تفاله مشهور هستند. تفاله  که جدارهای سلول ها و بافت چوبی و نگهدارنده گیاهان را تشکیل می دهند بی اثر بوده و دور ریخته می شوند. عصاره گیاه که به صورت مایع بدست می آید، حاوی همه اجسام آلی و معدنی گیاه است که دارای اثراتی شبیه به گیاه اولیه می باشد و این عصاره می تواند به طور مستقیم به اشکال قطره، شربت، قرص، کپسول و دراژه تبدیل شود.