اسانس  (essential oil )

اسانس که هم معنای رایحه با عطر نیز می باشد، شامل مواد سبکی از اجسام می باشد که در حرارت عادی تبخیر شده و اکثراً بوی مطبوع گیاهان مربوط به آن است. همچنین به طور معدود در منابع حیوانی مانند مشک نافه ی آهو نی وجود دارد. اسانسها در موادری ممکن است بوی نامطبوع داشته باشند.

با وجودی که اسانس ها اکثراً به عنوان معطر کننده در صنایع غذایی و آرایشی – بهداشتی مصرف می شوند، ولی تاکنون بیش از 25 اثر مهم فیزیولوژیک فارماکولوژیک از انها به اثبات رسیده است. اثرات مهم اسانس ها از جمله ضد نفخ ، ضد درد، ضد اسپاسم، ضد میکروب، ضد قارجچ، ضد ویروس، ضد احتقان، ضد کرم، خلط اور، محرک، هضم کننده و اشتها اور می باشند. اکثر اسانس ها به حالت روغنی و سبکتر از آب هستند. این اسانسها دارای رنگ شفاف تا زرد کم رنگ بوده که به مرور زمان پر رنگ تر می شوند. معدودی از اسانسها سنگین تر از آب می باشند و بعضی رنگی هستند ( مانند اسانس بابونه که آبی رنگ می باشد). تعداد کمی از اسانس ها به صورت جامد می باشند (مانند کافور که به صورت جامد بی شکل سفید رنگ و یا کریستال است).

تهیه اسانسها

حداقل ده روش تهیه اسانس وجود دارد که بعضی آزمایشگاهی و بعضی صنعتی هستند. از این میان معمولی ترین روش تولید اسانس ها، استخراج با آب ، بخار آب و آب و بخار آب است. اکثر اسانس گیاهان را می توان با آب استخراج کرد، مگر گیاهانی که اسانس آنها با این روش دست خوش تغییرات می گردد.

دستگاه استخراج اسانس برای آزمایشگاه، موارد شخصی و مقادیر کم گیاه به نام کلونجر می باشد که در فروشگاههای لوازم آزمایشگاهی به صورت آماده به فروش می رسد. این دستگاه شامل بالن، مخزن گرمازا و دستگاه کلونجر است.

اصولاً دستگاه کلونجر استاندارد و دارای یک اندازه است که می توان آن را بر روی بالنهای نیم تا دو لیتری نصب کرد. با توجه به میزان گیاه و انتخاب اندازه ی بالن ، اجاق الکتریکی مناسب ان انتخاب می شود. محل نصب دستگاه باید نزدیک پریز برق و شیر آب و محل تخلیه آب باشد.

برای استفاده از دستگاه ابتدا میزان معینی از گیاه (بسته به نوع بالن حداکثر 100 گرم گیاه خشک و یا 200 گرم گیاه تازه) را خرد، له و یا پودر نموده و داخل بالن می ریزیم . آنگاه حداقل تا نصف بالن را با آب مقطر می ریزیم، سپس دستگاه کلونجر را روی بالن نصب نموده و با گیره آن را ثابت می کنیم. اکنون لوله لاستیکی سرد کن (مبرد) دستگاه را به آب وصل نموده و اجاق را روشن می کنیم. پس از مدتی آب به جوش می آید. درجه حرارت دستگاه را طوری تنظیم می کنیم که جوشیدن آب درون بالن متعادل باشد. در این عمل اسانس گیاهان به علت گرمای آب تبخیر شده و به همراه بخار آب به سمت سرد کن حرکت می کند. بخار آب و اسانس در سرد کن مایع شده و در لوله جمع اوری (عمودی) جمع می شوند. اسانس چون از آب سبکتر است، روی آب قرار می گیرد. این عمل تا استخراج کامل که اصولاً بین 2 تا 4 ساعت طول می کشد، ادامه می یابد. پس از آن دستگاه را خاموش نموده و پس از اینکه دستگاه از جوشش ایستاد ، شیر لوله عمودی را باز نموده تا آب خارج شده ، سپس اسانس را جمع آوریث می کنیم. البته قبل از جمع اوری اسانس می توان از روی درجات لوله ی مدرج میزان درصد اسانس را در گیاه به صورت حجم به وزن تعیین نمود.

اسانس را باید در شیشه های رنگی دردار جمع اوری و تا زمان مصرف در یخچال نگه داری کرد. گیاهان جوشیده شده تفاله محسوب می شوند و باید دور ریخت. دستگاه را برای استفاده مجدد باید با آب گرم و شوینده ها شست و بهتر است پس از آن با حلال های شیمیایی مانند اتردوپترول و یا کلروفرم شست و شو نمود تا آثاری از اسانس به جا نماند.

گلبرگ و برگ گیاهان را می توان فقط تکه تکه یا خرد نمود و احتیاجی به پودر کردن آنها نمی باشد. ولی قسمت های سفت و سخت مانند ریشه، ساقه ، دانه را باید پودر نموده تا اسانس آنها به طور کامل استخراج شود.



 

 

عصاره

در صورتی که مواد موجود در سلول های گیاهی با حلال ها از جمله آب یا حلال های آلی از گیاهان استخراج شوند، به این محصول عصاره گفته می شود. اصولاً پس از استخراج مواد، حلال به کار رفته با کمک تقطیر یا تقطیر در خلا جدا می شود. در صورتی که عصاره با آب یا اتانول استخراج شود می تواند بدون خارج کردن حلال، آن را در داروهای خوراکی مصرف نمود، ولی در صورتیکه عصاره با حلال های دیگر استخراج شود خوراکی نبوده و حتماً باید حلال های مصرفی را خارج کرد.

در صورتیکه عصاره با اتانول یا متانول استخراج شود با توجه به پلاریته های آنها، حاوی کلیه مواد موجود در گیاه بوده و به عصاره بدیت آمده عصاره تام می گویند. در صورتیکه عصاره گیری با حلال های دیگر انجام شود، ممکن است قسمتی از مواد موجود در گیاه خارج گردند. اکثر داروهای گیاهی امروز با آب و اتانول از گیاهان استخراج می شوند.

در صورتیکه حلال از عصاره جدا نشود، همه عصاره ها مایع خواهند بود، ولی در صورتی که حلال آنها جدا شود بر حسب مواد موجود در گیاه، عصاره ممکن است مایع، خمیری و یا جامد شود. اصولاً عصاره هایی که حاوی روغن های گیاهی مایع باشند بعد از تقطیر حلال به شکل مایع باقی خواهند ماند.

برای استخراج عصاره از گیاهان، در آزمایشگاه با وسایل شیشه ای و در صنعت از وسایل استیل استفاده می شود.

روش عصاره گیری به دو نوع با کمک حرارت و بدون دخالت حرارت انجام پذیر است. در صورتیکه اجسام موجود در گیاهان به حرارت حساس باشند، بهتر است از روش دوم استفاده شود. عصاره گیری با دخالت حرارت با وسیله ای به نام سوکسله و عصاره گیری بدون حرارت با وسیله ای به نام پرکوله صورت می گیرد. عصاره گیری با حرارت ، سریع تر و ارزان تر تمام می شود. مزیت عصاره گیری بدون حرارت ، سالم ماندن اجسام در عصاره است. در این صورت اثر عصاره شبیه گیاه مربوطه می باشد.

عصاره گیری با کمک حرارت با دستگاه سوکسله

دستگاه سوکسله از جنس شیشه در اندازه های مختلف برای عصاره گیری مقادیر متفاوت گیاه ساخته شده است. دستگاه سوکسله از چهار قسمت: منبع گرمایی، بالن، دستگاه سوکسله و مبرد تشکیل می گردد. با این دستگاه می توان در سطح آزمایشگاهی از چند گرم تا چند کیلوگرم پودر گیاه را استخراج کرد. برای این کار ابتدا گیاه را خشک نموده، سپس با آسیاب پودر می کنیم. آن گاه پودر را در یک بشر مناسب ریخته و روی ان حلال مورد نظر را می ریزیم و به هم می زنیم تا به صورت خمیر درآید. سپس خمیر فراهم آمده را در ظرف مخصوص که اصولاً از جنس کاغذ ساخته شده و به اندازهی سوکسله های مختلف تهیه شده است می ریزیم. چون این ظروف در ایران در دسترس نیستند بجای ان از کیسه های متقال استفاده می شود. از این رو کیسه های متقالی مناسب با حجم سوکسله تهیه و درون محفظه سوکسله قرار می دهیم و تا نصف ان را از خمیر تهیه شده می ریزیم و سوکسله را بر روی بالن که در اجاق الکتریکی قرار دارد می گذاریم و با گیره ثابت می کنیم. اکنون از بالای محفظه ی سوکسله حلال مورد نظر را کم کم می افزاییم تا حلال به نصف بالن برسد. پس از افزودن حلال، مبرد را بر روی سوکسله قرار داده و آب لوله را باز می کنیم. سپس اجاق الکتریکی را روشن می نماییم و درجه آن را طوری تنظیم می کنیم تا حلال درون بالن به طور متعادل بجوشد. عمل عصاره گیری بر حسب نوع حلال و میزان گیاه ممکن است از 5 تا 50 ساعت به طول انجامد. پس از پایان عصاره گیری دستگاه را خاموش نموده و تفاله های گیاه که فاقد عصاره است را دور ریخته و عصاره مایع درون بالن را با قیف و کاغذ صافی صاف نموده و بر حسب دستورالعمل مورد استفاده قرار می دهیم.


عصاره گیری بدون دخالت حرارت با دستگاه پرکوله

پرکولاتور وسیله ای است که با ریختن پودر گیاه در ان و عبور دادن جریان حلال از روی پودر بدون دخالت حرارت، عصاره گیری انجام می شود. پرکولاتور آزمایشگاهی از جنس شیشه و به شکل مخروط ناقص می باشد که قسمت قاعده ی ان به طرف بالا بوده و در قسمت پایین شیری جهت کنترل خروج حلال تعبیه شده است. پرکولاتورهای آزمایشگاهی دارای حجم های متفاوت بوده و می توان تا چند کیلوگرم پودر را عصاره گیری کرد.  پرکولاتورهای صنعتی از جنس استیل بوده و حجم آن در حد چندین تن پودر گیاه است.

برای عصاره گیری با این دستگاه ، ابتدا فیلترهای بالای شیر را در ته دستگاه قرار داده و پرکولاتور را تا دو سوم حجم ان پودر می ریزیم. سپس حلال مورد نظر را در حالیکه شیر دستگاه بسته است می افزاییم و اضافه کردن حلال را تا پر شدن پرکولاتور ادامه می دهیم و در آن را می بندیم. برای خیس خوردن پودر باید چند ساعت تا یک روز صبر کرد . پس از آن شیر را باز نموده تا حلال به آهستگی جریان یابد. حلال، مواد موثر را در خود حل نموده و خارج می شود ( همیشه باید حلال را طوری فراهم کرده و اضافه نمود تا از خشک شدن سطح پودر داخل پرکولاتور جلوگیری شود). مدت زمان عصاره گیری پرکولاتور چندین برابر سوکسله است و ممکن است ساعت ها و گاهی روزها ادامه یابد. پس از اتمام کار پرکولاتور، پودرها را که تفاله می باشند، دور ریخته و عصاره بدست آمده را مانند روش سوکسله مورد استفاده قرار می دهیم.



عرقیات گیاهی

در صورتیکه گیاهان اسانس دار با آب تقطیر شوند، حاصل تقطیر، عرق گیاهی نامیده می شود. در عرق گیاهی اسانس گیاه مربوطه، در بین ملکول های آب قرار گرفته و آب مقطر معطری بدست می آید که با غلظت مناسب دارای اثرات درمانی است.

برای بدست آوردن عرقیات گیاهی از دستگاه عرق گیری استفاده می کنند. دستگاه عرق گیری از سه قسمت اصلی ساخته شده است. الف) مخزن اصلی دستگاه که در آن آب و گیاه ریخته می شود. میزان آبی که در این ظرف قرار می گیرد حداقل باید تا بالای گیاهان موجود در ظرف قرار گیرد. ب) سرد کن (مبرد) دستگاه که عمل سرد کردن بخارات برآمده از آب و اسانس را انجام می دهد که به شکل مایع درآیند. ج) ظرف جمع آوری عرق گیاهی که حاصل تقطیر می باشد.

مخزن، بوسیله منبع گرمایی به جوش می آید و عمل چندین ساعت به طول می انجامد. گرمای بدست آمده باعث بخار شدن آب و اسانس گیاه شده و این دو به صورت مخلوط به طرف لوله سرد کن (مبرد) حرکت می کنند، به محض رسیدن به سرد کن بخارات بدست امده مایع شده و از انتهای مبرد درون ظرف جمع اوری ریخته می شود. محلول تقطیر شده ، معطر بوده و دارای طعم اسانس گیاه مربوطه است. در صورتیکه گیاه کمتر از حد لازم باشد، عرق تولید شده رقیق و خواص دارویی چندانی نخواهد داشت. به علت گرانی بعضی از گیاهان در بازار متاسفانه برخی از انواع عرقیات ، غیر استاندارد و بی اثر هستند. همچنین آلودگی در عرقیات طبی مسئله ی بسیار با اهمیتی می باشد که می تواند برای سلامتی انسان مضر باشد. در صورتیکه پس از مدتی در عرقیات گیاهی کدورت  یا تغییر رنگ و یا رسوبی ایجاد شود، باید از مصرف آن ها خودداری نمود. زیرا این مواد در اکثر موارد ناشی از آلودگیهای میکروبی و قارچی در آنها است. عرق گیاهی باید کاملاً شفاف  بوده و در اثر ماندن تا تاریخ انقضای نوشته شده بر روی آنها بدون تغییر بماند.

اثرات دارویی عرقیات طبی مربوط به اسانس موجود در آنها بوده و اصولاً شبیه گیاه به کار برده شده هستند.

نکات قابل توجه

چون عرقیات گیاهی فقط حاوی اسانس (رایحه) گیاه بوده و هیچ کدام از مواد گیاهی دیگر در آن وارد نمی شوند، از این رو خواص بسیاری از عرقیات طبی با خواص گیاه مربوطه متفاوت است، مثلاً اثر دارویی شاهتره با محصول جوشانده آن کاملاً متفاوت است. جوشانده شاهتره که حاوی مواد تلخ می باشد، به عنوان مقوی کبد، صفراآور و رفع کننده مشکلات پوستی است، در حالیکه عرق مربوط فاقد این آثار است. برعکس عرق نعنا دارای خواصی مشابه با خود گیاه است، زیرا بیشترین اثرات نعنا مربوط به اسانس ان است که در عرق مربوطه وارد می شود.